दहावीनंतर, बारावीनंतर करिअर ऑप्शन कसे निवडावे ; पर्याय अनेक

करवीर (विश्वनाथ मोरे) : दहावीचा निकाल जाहीर झाल्यानंतर अनेक विद्यार्थी आणि त्यांच्या पालकांसमोर पुढील शिक्षणाचा आणि करिअरचा महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो. विद्यार्थ्याच्या आयुष्यातील हा टप्पा अत्यंत निर्णायक मानला जातो. कारण याच काळात घेतलेला योग्य निर्णय विद्यार्थ्याचे भविष्य घडवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतो. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी करिअरची निवड करताना केवळ स्वतःची आवड, कौशल्य, क्षमता आणि भविष्यातील ध्येय यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. विज्ञान, वाणिज्य, कला, आयटीआय, पॉलिटेक्निक, व्यावसायिक अभ्यासक्रम अशा विविध क्षेत्रांमध्ये दहावीनंतर अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.

तज्ज्ञांच्या मते, विद्यार्थ्यांनी आपल्या गुणांपेक्षा आवडीला अधिक महत्त्व देऊन करिअरची दिशा निश्चित करावी. तसेच पालकांनीही विद्यार्थ्यांवर अनावश्यक दबाव न टाकता त्यांना योग्य मार्गदर्शन करणे गरजेचे आहे. दहावीनंतर उपलब्ध असलेल्या विविध शैक्षणिक आणि करिअरच्या संधींबाबत विद्यार्थ्यांनी माहिती करून घेतल्यास योग्य क्षेत्राची निवड करणे सोपे होईल.

दहावीनंतर विद्यार्थ्यांसमोर विज्ञान, वाणिज्य आणि कला शाखा, अशा तीन शाखा उपलब्ध असतात. त्याबद्दल थोडक्यात माहिती जाणून घेऊयात.

विज्ञान शाखा: ज्या विद्यार्थ्यांना भविष्यात डॉक्टर, इंजिनिअर, आयटी क्षेत्र किंवा संशोधनात करिअर करायचे आहे, त्यांच्यासाठी विज्ञान शाखा हा उत्तम पर्याय आहे.

वाणिज्य शाखा: बँकिंग, फायनान्स, चार्टर्ड अकाउंटन्सी किंवा व्यवस्थापन क्षेत्रात रस असलेल्या विद्यार्थ्यांनी वाणिज्य शाखेची निवड करावी.

कला शाखा: जर तुम्हाला अभिनय, संगीत, नृत्य आणि पत्रकारितेची आवड असेल, तर कला शाखा तुमच्यासाठी उत्तम संधी उपलब्ध करून देते.

इतर पर्याय

इंजिनिअरिंग डिप्लोमा

ज्या विद्यार्थ्यांना लवकरात लवकर तांत्रिक शिक्षण पूर्ण करून इंजिनिअरिंग क्षेत्रात प्रवेश करायचा आहे, त्यांच्यासाठी ३ वर्षांचा डिप्लोमा हा एक उत्तम मार्ग आहे. डिप्लोमा पूर्ण केल्यानंतर थेट इंजिनिअरिंगच्या दुसऱ्या वर्षाला प्रवेश मिळवणे सोपे जाते.

स्पर्धा परीक्षांची तयारी

दहावीनंतर अनेक विद्यार्थी सरकारी नोकरीचे स्वप्न पाहतात. काही स्पर्धा परीक्षांसाठी किमान पात्रता दहावी असते. रेल्वे तिकीट कलेक्टर , बँक इन्शुरन्स क्लर्क यांसारख्या काही पदांसाठी तयारी आतापासूनच सुरू करता येते. मात्र, एमपीएससी किंवा यूपीएससीसारख्या मोठ्या परीक्षा देण्यासाठी ग्रॅज्युएट असणे अनिवार्य आहे, तरीही त्याचा पाया दहावीनंतर रचला जाऊ शकतो.         

10वी नंतरचे प्रमुख पर्याय खालीलप्रमाणे आहेत:

१. अकरावी - बारावी (Junior College)

विज्ञान (Science): इंजिनिअरिंग, मेडिकल, फार्मसी, संशोधनासाठी (PCM/PCB).

वाणिज्य (Commerce): CA, CS, बँकिंग, बिझनेससाठी (Accounts, Economics).

कला (Arts): स्पर्धा परीक्षा, पत्रकारिता, कायद्याचे शिक्षण, शिक्षण क्षेत्र (History, Geography, Psychology). 

२. पॉलिटेक्निक डिप्लोमा (Polytechnic Diploma) - ३ वर्षे

10वी नंतर थेट इंजिनिअरिंग डिप्लोमा (सिव्हिल, मेकॅनिकल, इलेक्ट्रिकल, कॉम्प्युटर) करता येतो. हे कोर्सेस प्रात्यक्षिक ज्ञानावर आधारित असतात. 

३. आयटीआय (ITI - Industrial Training Institute) - १ ते २ वर्षे

कमी वेळेत तांत्रिक कौशल्य मिळवून नोकरी किंवा स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी उत्तम पर्याय. 

ट्रेड्स: इलेक्ट्रीशियन, फिटर, वेल्डर, मशिनिस्ट, कॉम्प्युटर ऑपरेटर, ड्राफ्ट्समन. 

४. इतर व्यावसायिक आणि शॉर्ट टर्म कोर्सेस

पॅरामेडिकल: DMLT (Medical Lab Technician), नेत्र सहाय्यक (Eye Assistant).

कौशल्य आधारित: हॉटेल मॅनेजमेंट, फॅशन डिझायनिंग, कॉम्प्युटर हार्डवेअर आणि नेटवर्किंग.

इतर: ग्राफिक डिझायनिंग, टॅली (Tally), डीटीपी (DTP). 

करिअर निवडताना काय लक्षात घ्यावे?

१२वी नंतर करिअरचे अनेक उत्तम पर्याय उपलब्ध आहेत. विज्ञान शाखेसाठी इंजिनिअरिंग (BE/B.Tech), वैद्यकीय (MBBS/BAMS), फार्मसी, किंवा बीएससी (BSc), कॉमर्ससाठी CA, BBA, B.Com, आणि आर्ट्ससाठी BA, हॉटेल मॅनेजमेंट, फॅशन डिझायनिंग किंवा लॉ (Law) हे प्रमुख पर्याय आहेत. तुमच्या आवडीनुसार आणि गुणांनुसार पदवी (Degree) किंवा डिप्लोमा कोर्स निवडावा. 

बारावीनंतरच्या विविध शाखांनुसार करिअरचे पर्याय खालीलप्रमाणे आहेत:

१. विज्ञान शाखा (Science Stream - PCM/PCB):

अभियांत्रिकी (Engineering): B.E. / B.Tech (संगणक, मेकॅनिकल, सिव्हिल इ.).

वैद्यकीय (Medical): MBBS, BAMS, BHMS, BDS, BUMS.

फार्मसी: B.Pharm / D.Pharm (औषध निर्माण).

इतर: B.Sc in Agriculture, Computer Science, Biotechnology, Nursing. 

२. वाणिज्य शाखा (Commerce Stream):

CA (Chartered Accountant): हे एक प्रतिष्ठेचे आणि उच्च पगाराचे करिअर आहे.

B.Com: अकाउंटिंग आणि टॅक्सेशनमध्ये विशेषीकरण.

BBA/BMS: बिझनेस मॅनेजमेंट आणि मार्केटिंग.

CS (Company Secretary): कॉर्पोरेट कायद्याशी संबंधित. 

३. कला शाखा (Arts Stream):

B.A. (Bachelor of Arts): इतिहास, भूगोल, मराठी, इंग्रजी अशा विषयात.

लॉ (Law): 5 वर्षांचा BA LLB किंवा BBA LLB कोर्स.

पत्रकारिता (Journalism & Mass Communication): मीडिया क्षेत्रात करिअर.

डिझायनिंग: फॅशन डिझायनिंग, इंटेरियर डिझायनिंग.             ४. व्यावसायिक आणि इतर कोर्सेस (Professional & Others):

संगणक: BCA (Bachelor of Computer Applications), डिजिटल मार्केटिंग.

व्यवस्थापन: हॉटेल मॅनेजमेंट (Hotel Management), इव्हेंट मॅनेजमेंट.

संरक्षण: NDA (National Defence Academy) द्वारे आर्मी, नेव्ही किंवा एअरफोर्समध्ये प्रवेश. 

महत्त्वाचा सल्ला:

करिअर निवडताना फक्त ट्रेंड न बघता स्वतःची आवड आणि क्षमता ओळखा. सध्या संगणक (AI, Data Science) आणि मॅनेजमेंट क्षेत्रात चांगली संधी आहे.

एकंदरीत स्वतःची आवड तुम्हाला कोणत्या विषयात रस आहे ? हे ओळखा.

क्षमता,तुमचे गुण आणि समज यानुसार क्षेत्र निवडा. 

भविष्य, त्या क्षेत्रात नोकरीच्या संधी किती आहेत? याचा विचार करा.